Planowany okres realizacji programu
25.09.2008 –12.06.2009 r.
Autor :
Angelika Pamfil
I. Wstęp
Młodzież uczęszczająca do gimnazjum znajduje się w okresie dorastania, którego najważniejszym zadaniem rozwojowym jest pozytywne pokonanie kryzysu tożsamości rozpoznawanego jako zaburzenie w sferze emocjonalnej. Młody człowiek w wieku dorastania powinien osiągać stan emocjonalnej niezależności od rodziców. Tworzyć nowe, bardziej dojrzałe więzi z rówieśnikami obu płci, przygotowując bazę do założenia rodziny w późniejszym okresie. Jego zaangażowanie powinno ukierunkowane być na rozwój kariery zawodowej. Faza ta powinna być zogniskowana na poszukiwaniu własnego obrazu, sensu i celu w życiu.
Zasadniczym źródłem lęków u dorastającej młodzieży stanowią składniki należące do obrazu siebie samego, czyli: samoocena, inklinowane wartości, poczucie tożsamości, poczucie kontroli, poczucie sensu, autonomia. Wskaźniki adekwatnej samooceny determinują styl i drogę życiową jednostki. Wizerunek osobowy młodego człowieka najczęściej przyrównywany jest do ideału siebie. Jego strukturę tworzą wyobrażenia, pragnienia oraz oczekiwania jednostki. Równolegle do obrazu samego siebie powstaje samoocena i aspiracje. Porównywanie siebie do innych jest metodą modelowania poczucia własnej wartości. Jeżeli aktualny wizerunek różni się od wzorca, wyraża go ujemna samoocena, która daje niskie poczucie własnej wartości oraz dyskomfort w postaci wycofania. Niższą samooceną cechują się uczniowie, którzy przejawiają negatywny obraz samego siebie, są słabo zmotywowani, nie maja pomysłu na siebie, przyjmują postawę ucieczki, są nadmiernie wycofani, niesamodzielni, biernie przyjmując bodźce z otoczenia.
Rezultat ten należy tłumaczyć słabszym rozwojem dojrzałości emocjonalno-społecznej, który w efekcie uformuje jednostkę o niskim poczuciu własnej tożsamości.
Poczucie kontroli jest kolejnym czynnikiem, który wpływa na pozytywne bądź negatywne przeżycia w interakcjach społecznych, a dotyczy spostrzegania wyników własnej aktywności poprzez pryzmat zależności od siebie lub innych osób. Uczniowie, którzy demonstrują wycofanie, są słabo zmotywowani o niesprecyzowanych zainteresowaniach, będą przejawiać zewnątrzsterowność. Ich działania przybierają formę pasywną zorientowaną na defensywę i konformizm. Wyuczone reagowanie lękiem dezorganizować będzie każde przystosowawcze działania jednostki. Są to sytuacje, kiedy odczuwany subiektywnie poziom lęku nieadekwatnie zmierza do niepożądanych, irracjonalnych zachowań, stymuluje mechanizmy obronne osobowości do działań w celu uniknięcia wyobrażonego zagrożenia. Dochodzi do generalizacji sytuacji zagrożenia. Silne obawy zaczynają dominować nad coraz szerszym spektrum rzeczywistości, a sytuacje dotychczas uznawane za obojętne będą sygnalizatorem poważnego zagrożenia.
Z kolei, młodzież charakteryzująca się adekwatnym obrazem siebie, wyposażona w odpowiednie kompetencje społeczne nastawiona jest na szukanie przyjemnych doznań i wrażeń z otaczającego go życia społecznego. Jednostki posiadające ugruntowaną wiedzę o sobie nabywają umiejętność rozgraniczenia emocji od intelektu w sytuacji, kiedy próbują podejmować ważne dla nich decyzje. Przejmują ster nad nurtem życia, przewodząc w relacjach w sposób stopniowy i elastyczny, czego istotnym przejawem jest wysoki poziom psychologicznej dojrzałości.
II. Cele programu
Program zajęć terapeutycznych w ramach projektu „Szkoła bliżej życia” z zakresu przedsiębiorczości został skonstruowany dla określonej grupy młodzieży. Adresatami są:
Uczniowie zagubieni,
niesamodzielni,
niezmotywowani do działania
o niesprecyzowanych zainteresowaniach i ma na celu
Cel główny programu:
Wyposażenie młodzieży charakteryzującej się nadmiernym wycofaniem, niesamodzielnością o niskiej motywacji i niesprecyzowanych zainteresowaniach w umiejętności społeczne, pozwalające na aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.
Cele szczegółowe:
· Uświadomienie sobie zniekształcenia informacji przekazywanej przez kolejnych nadawców
· Zapoznanie się z różnicami miedzy komunikacją jednokierunkową a dwukierunkową
· Umiejętność rozpoznawania i właściwego stosowania różnych poziomów komunikacji
· Rozwijanie umiejętności aktywnego słuchania
· Ćwiczenia umiejętności parafrazowania
· Uświadomienie znaczenia niewerbalnego porozumiewania się
· Poznanie barier komunikacyjnych
· Rozwijanie świadomości własnych wad i zalet
· Rozwijanie samoświadomości
· Umiejętność określania swoich celów na przyszłość
· Umiejętność nazywania i publicznego przedstawiania uznawanych przez siebie wartości
· Uświadomienie sobie zależności miedzy komunikatami pozytywnymi a szacunkiem do samego siebie
· Rozwijanie umiejętności podejmowania decyzji
· Umiejętność określenia, co wpływa na decyzje
· Umiejętność rozpatrywania różnych alternatyw przy podejmowaniu decyzji
· Zapoznanie się z etapami podejmowania decyzji
· Zastosowanie modelu podejmowania decyzji prawdziwej sytuacji
· Umiejętność rozważenia decyzji alternatywnych i ich skutków
· Umiejętność rozpoznania osób, które wpływają na podjecie mojej decyzji
· Umieć odnieść swoje zachowanie i uczucia do trzech typów zachowań- agresywnych, asertywnych i wycofujących się
· Poznać własny poziom swobody w różnych sytuacjach, co ma pomóc w zamianie zachowania i pozwolić na swobodne stosowanie umiejętności asertywnych
· Uczyć się rozpoznawać reakcje agresywne, uległe i asertywne
Określić okoliczności i sytuacje, w których należy stosować umiejętności asertywne
· Nauka radzenia sobie z odtrąceniem
· Nauka stosowania technik zachowań asertywnych
· Poznać źródła stresu
· Poznać pozytywne sposoby radzenia sobie ze stresem
· Zapoznać się z różnymi metodami pokonywania stresu
· Umiejętność zastosowania tych strategii, które pozwolą na konstruktywne wykorzystanie czasu
· Rozpoznać myśli prowadzące do odczuwania stresu
· Uświadomienie sobie style myślenia negatywnego, które potęgują stres
· Zamiana stwierdzeń negatywnych na pozytywne
· Określić dziedziny, w których jest się „dobrym”
· Nabywanie umiejętności korzystania z metod relaksacyjnych
III. Metody realizacji programu
W niniejszym programie przyjęłam zasadę uczenia się przez doświadczenie. W metodzie nauczania równoważyć się zatem będzie przekazywanie wiedzy i samodzielne odkrywanie. Chodzi o stworzenie sytuacji, w której wszyscy członkowie grupy aktywnie uczestniczą w ćwiczeniach, dzielą się swoimi odczuciami na temat samego ćwiczenia i jego zastosowania w kontaktach między ludźmi oraz zdobywają wiedzę teoretyczną. Uczestnictwo w grupie pozwala wykorzystywać znane już strategie zdobywania informacji i jednocześnie poszerzać repertuar posiadanych umiejętności interpersonalnych. Sens zajęć polega na wspólnym uczeniu się.
Ćwiczenia składają się z następujących elementów (niekoniecznie w podanym porządku):
· Rozgrzewka. Jest to krótkie, fizyczne lub umysłowe, pisemne lub ustne ćwiczenie, które pozwala uczestnikom skoncentrować się na postawionych im zadaniach i służy wytworzeniu więzi w grupie.
· Wprowadzenie. Obejmuje przygotowanie ćwiczenia oraz przedstawienie jego celu. Cel ćwiczenia będzie podawany na samym wstępie, co pozwoli uczestnikom lepiej zrozumieć jego sens. Po pewnym czasie, jeśli praca z grupą będzie dobrze się układała, cele mogą być definiowane nie przed rozpoczęciem ćwiczenia, lecz w jego trakcie.
· Wykonanie ćwiczenia. Pozwala zdobyć doświadczenie, z którego można korzystać w innych sytuacjach życiowych. Ćwiczenia będą dobierane starannie w zależności od składu grupy, jej wielkości i dynamiki. Gdy zaplanowane ćwiczenie okaże się nieodpowiednie, prowadzący będzie przygotowany na jego zmianę. Ćwiczenia będą zachęcać do intensywnego uczestnictwa, umożliwiać osiągnięcie zakładanych celów i zapewniać właściwe proporcje między teorią a praktyką. Treści teoretyczne będą wprowadzone przed lub po doświadczeniu.
· Podsumowanie. Jest to najważniejszy element uczenia się przez doświadczenie. Umożliwia uczestnikom przemyślenie i nazwanie tego, czego się nauczyli i doświadczyli w czasie zajęć oraz szukanie związków między ćwiczeniami a sytuacjami życiowymi. Uczenie się przez doświadczenie ma prowadzić do przenoszenia doświadczeń zdobytych podczas zajęć na sytuacje życiowe. Takie dostrzeganie i werbalizacja związków między różnymi sytuacjami znacznie poprawia wyniki uczenia się.
Program zajęć podzielony jest na siedem bloków tematycznych, w których wykorzystane zostaną następujące metody i techniki, mianowicie;
· Techniki uczenia się
· Metoda przekazu – dotyczy sposobów wyjaśniania, informowania i instruktażu
· Metodę zadań stawianych do wykonania – pobudzanie aktywności w kierunku przewidzianym i określonym
· Metody aktywizujące np. drama, narracja
· Metoda utrwalania pożądanych zachowań
1. Blok zajęć budujących zaufanie i empatię
Ćwiczenia te maja na celu zbudowanie zaufania i samoświadomości. Służą również do budowania zachęty i wsparcia. Na początku pracy z grupą potrzebne zatem będą ćwiczenia, które „przełamują lody", nie wymagają od uczestników zbyt wielkiego „odsłaniania się" ani też nie podają w wątpliwość uznawanych przez nich wartości i poglądów.
Warunkiem zbudowania empatii jest słuchanie i reagowanie bez uprzedzeń i osądzania. Gdy uda się to osiągnąć, ludzie zachowują się swobodnie, otwarcie dzielą się opiniami, odczuciami i wartościami.
2. Blok zajęć budujących poczucie własnej wartości
Samoocena związana jest z poczuciem wartości własnej osoby. Zależy ona od własnej oceny wyników działania, zdolności, wyglądu, a także oceny tych, na których nam zależy. Niektórzy uznają samoocenę za podstawowy warunek skutecznego działania. Człowiek o wysokim poczuciu własnej wartości podejmuje dobrze przemyślane decyzje i sensownie zachowuje się w sytuacjach konfliktowych.
3. Blok zajęć rozwijających umiejętność podejmowania decyzji
Podejmowanie właściwych decyzji wymaga określonych umiejętności i wiedzy. Zdobycie tych umiejętności pozwala lepiej zrozumieć sytuację decyzyjną - przesłanki wyboru, koszty i zyski, a także, przed dokonaniem ostatecznego wyboru, rozważyć rozwiązania alternatywne. Wiedza taka daje też świadomość, że każda decyzja oznacza wybór określonych wartości i uczuć.
4. Blok zajęć usprawniających poprawną komunikację
Porozumiewanie się polega na słownym bądź bezsłownym przesyłaniu informacji i kształtuje relacje między ludźmi. Umiejętności porozumiewania się określają stosunki między ludźmi i wpływają na poczucie własnej wartości. Brak takich umiejętności może prowadzić do samotności i poczucia bezsilności, niezadowolenia z pracy i rozczarowań w życiu osobistym. W trakcie zajęć uczestnicy będą ćwiczyć umiejętności komunikacyjne na różnych poziomach i w różnych sytuacjach społecznych. W ten sposób nabywać będą pewności siebie potrzebnej między innymi wtedy, gdy są poddawani presji społecznej.
Dobra komunikacja to niezbędny warunek, by młodzi ludzie mogli rozmawiać z innymi na drażliwe tematy w sposób otwarty i niezagrażający. W atmosferze akceptacji, zrozumienia i zaufania uczestnicy będą mogli ćwiczyć i rozwijać swoje umiejętności komunikacyjne przez odgrywanie scenek, dyskusję, pracę w parach i zespołach.
Trudności w kontaktach z rówieśnikami w wyrażaniu własnych poglądów, zainteresowań i wartości, w opieraniu się naciskom grupy, a także uczucie skrępowania w różnych sytuacjach społecznych mogą doprowadzić młodego człowieka do zainteresowania się alkoholem i narkotykami. Picie lub ćpanie staje się metodą radzenia sobie w trudnych sytuacjach społecznych: alkohol ma ułatwiać kontakty z innymi, wspólny papieros - dawać poczucie przynależności do grupy. Stąd ogromne znaczenie umiejętności porozumiewania się - dzięki nim ludzie nabierają przekonania, że potrafią poradzić sobie w kontaktach z innymi bez uciekania się do narkotyków.
5. Blok zajęć kształtujących postawę asertywności
Asertywność to umiejętność, dzięki której ludzie otwarcie wyrażają swoje myśli, uczucia i przekonania, nie lekceważąc uczuć i poglądów swoich rozmówców. Teoria asertywności jest oparta na założeniu, że każda jednostka posiada pewne podstawowe prawa. W sytuacjach konfliktowych umiejętności asertywne pozwalają osiągnąć kompromis bez poświęcania własnej godności i rezygnacji z uznawanych wartości. Ludzie asertywni potrafią też powiedzieć „nie" bez wyrzutów sumienia, złości czy lęku. Asertywność jest zatem umiejętnością kluczową, kiedy trzeba oprzeć się naciskom. Asertywność to umiejętność, a nie etykietka, którą można przyklejać ludziom. To zachowania, a nie ludzi, możemy określać jako „agresywne", „uległe" czy „asertywne". Asertywność jest czasami mylona z agresją. W przypadku zachowań agresywnych sytuacje są postrzegane w kategoriach, ja wygrywam, Ty przegrywasz". Ton głosu w zachowaniu agresywnym różni się od tonu głosu w zachowaniu asertywnym - często bywa hałaśliwy, pobrzmiewa w nim pogróżka lub sarkazm. Towarzyszy mu odpowiednie zachowanie niewerbalne: mierzenie rozmówcy wrogim spojrzeniem, grożenie palcem, naruszanie granicy przestrzeni prywatnej. Często myli się również pojęcia złości i agresji. Złość jest uczuciem, agresja zaś sposobem wyrażania złości. Złość może być obecna także w zachowaniach uległych i asertywnych. W tych pierwszych kumuluje się i może później wybuchnąć w postaci agresji. W tych drugich jest wyrażana jako otwarty komunikat, np. „Jestem na ciebie zły", i dzięki temu uświadamiana rozmówcy. Asertywność nie musi być stosowana w każdym przypadku sprzeczności interesów; czasami wręcz nie należy jej stosować. Asertywność nie stanowi gwarancji sukcesu, ale daje satysfakcję z wyrażania własnych uczuć po to, by konflikt można było rozstrzygnąć bez poczucia winy czy nieszczerości.
6. Blok zajęć kształtujących konstruktywne sposoby radzenia sobie ze stresem
Ludzie odczuwają potrzebę panowania nad własnym życiem: ustanawiają cele, starają się godzić ze sobą różne zadania i próbują radzić sobie ze stresem. Ci, którzy nie potrafią radzić sobie z napięciem emocjonalnym, nie umieją właściwie gospodarować czasem i stawiać sobie realnych celów, często uciekają w świat alkoholu i narkotyków. Ma im to pomóc w rozwiązywaniu lub unikaniu trudnych sytuacji.
7. Ćwiczenia zamykające
Ze względu na dynamikę procesu grupowego niezbędny jest wyraźny ostatni etap
- zamknięcie pracy z grupą. Przed rozstaniem powinno nastąpić wzmocnienie uczuć pozytywnych. Uczestnicy powinni przeanalizować proces uczenia się i na tej podstawie zdefiniować cele na przyszłość oraz - co szczególnie ważne, z punktu założonego celu programu
- określić zastosowanie nabytych umiejętności i wiedzy.
Rola prowadzącego:
Nie osądza. Gdy uczestnicy zajęć widzą, że prowadzący ocenia ich opinie, poglądy i zachowania, przestają być otwarci. Nie znaczy to, że musi się z nimi zgadzać, ale akceptuje te poglądy i zachowania jako ich własne.
Jest uczciwy. Dzielenie się swoimi myślami i odczuciami z grupą jest ważne w budowaniu atmosfery otwartości i zaufania. Prowadzący, który robi to chętnie, stanowi model do naśladowania, a także wyzwala aktywność innych.
Buduje zaufanie. Jest to proces długotrwały, uwarunkowany sygnałami, jakie członkowie grupy otrzymują od siebie nawzajem i od prowadzącego. Jeśli ich otwartość jest rozumiana i akceptowana, a nie jest ośmieszana i potępiana, jeśli czują się pełnowartościowymi członkami grupy, ich zaufanie wobec grupy będzie rosło.
Obserwuje. Prowadzący powinien zauważać interakcje między członkami grupy, momenty wymagające szczególnej uwagi i specjalnych ćwiczeń, np. gdy ćwiczenie nie wychodzi, może je przerwać i przypomnieć ustalone cele lub reguły gry.
Jest wrażliwy i uważny. Gdy członkowie grupy dzielą się osobistymi doświadczeniami związanymi np. z alkoholem prowadzący słucha uważnie i nie ocenia. co pozwala im na „przetrawienie" poglądów i postaw wobec alkoholu.
Komunikuje się umiejętnie. Komunikacja obejmuje przekaz werbalny i niewerbalny oraz słuchanie. Umiejętności komunikacyjne prowadzącego wyzwalają aktywność wszystkich uczestników zajęć i sprawiają, że czują się oni doceniani przez grupę.
Jest elastyczny. Swój styl i organizację zajęć prowadzący musi dostosować do specyfiki poszczególnych grup i etapów ich rozwoju. Na przykład, na początku grupa wymaga więcej strukturyzowania i kierowania, a z czasem coraz mniej. Często konieczna jest zmiana wcześniej opracowanego planu zajęć, jeśli np. grupa chce poświęcić więcej czasu jakiemuś ćwiczeniu czy tematowi albo odrzuca jakiś pomysł.
IV. Oczekiwane rezultaty
Wzrost u uczniów wiedzy i umiejętności z zakresu kompetencji społecznych, takich jak
· wzmocnienie poczucia własnej wartości
· ukształtowanie postawy wewnątrzsterownej,
· konstruktywne rozwiązywanie problemów,
· nabycie umiejętności w wyznaczaniu jasnych celów i monitorowania podjętych działań,
· efektywne gospodarowanie własnym czasem.
